Dị ứng đạm sữa bò (Cow’s Milk Allergy – CMA) là một trong những dị ứng thức ăn thường gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong những năm đầu đời. Bệnh có thể gây biểu hiện ở da, đường tiêu hóa, đường hô hấp và trong một số trường hợp có thể gây phản vệ.

Tuy nhiên, nhiều triệu chứng thường gặp ở trẻ nhỏ như quấy khóc, nôn trớ, đau bụng hoặc thay đổi phân không đồng nghĩa với dị ứng đạm sữa bò. Vì vậy, trẻ cần được bác sĩ đánh giá trước khi áp dụng chế độ ăn kiêng.

1. DỊ ỨNG ĐẠM SỮA BÒ LÀ GÌ?

Dị ứng đạm sữa bò (CMA) xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng bất thường với protein (đạm) trong sữa bò.

Dị ứng đạm sữ bò có thể có thể được chia thành:

– ⚡Dị ứng qua trung gian IgE (phản ứng nhanh): thường xuất hiện nhanh, trong vòng vài phút đến khoảng 1–2 giờ sau khi ăn hoặc uống sữa

– 🕐Dị ứng không qua trung gian IgE (phản ứng chậm): triệu chứng thường xuất hiện chậm hơn, có thể sau nhiều giờ hoặc vài ngày.

– 🔄Dị ứng thể hỗn hợp: có sự tham gia của cả hai cơ chế trên

Các biểu hiện có thể liên quan đến nhiều cơ quan, bao gồm da, tiêu hóa và hô hấp. Một số trường hợp nặng có thể xảy ra phản vệ.

💡Lưu ý: CMA khác với bất dung nạp lactose. Đây là hai tình trạng hoàn toàn khác nhau và cần được xử trí khác nhau

2. DỊ ỨNG ĐẠM SỮA BÒ KHÁC BẤT DUNG NẠP LACTOSE NHƯ THẾ NÀO?

Đặc điểm	🥛Dị ứng đạm sữa bò	🍬 Bất dung nạp lactose
Cơ chế	Do hệ miễn dịch phản ứng với protein sữa bò	Do cơ thể thiếu hoặc giảm men lactase, dẫn đến khó tiêu hóa lactose
Thành phần gây vấn đề	Protein sữa bò	Lactose – một loại đường trong sữa
Biểu hiện	Có thể ở da, tiêu hóa, hô hấp; trường hợp nặng có thể phản vệ	Chủ yếu đầy hơi, chướng bụng, đau bụng, tiêu chảy
Sữa không lactose	❌Không phù hợp để điều trị CMA, vì vẫn có protein sữa bò	✅Có thể được sử dụng trong một số trường hợp bất dung nạp lactose

3. KHI NÀO BA MẸ NÊN NGHĨ ĐẾN DỊ ỨNG ĐẠM SỮA BÒ?

Không có một triệu chứng riêng lẻ nào có thể khẳng định trẻ bị CMA. Khả năng CMA được cân nhắc nhiều hơn khi:

• 🔁Xuất hiện lặp đi lặp lại sau khi trẻ uống sữa bò hoặc ăn thực phẩm chứa sữa bò;
• 👶Có biểu hiện ở nhiều cơ quan cùng lúc, ví dụ vừa nổi mề đay vừa nôn ói;

·       ⚡Triệu chứng xuất hiện nhanh sau khi sử dụng sữa bò, đặc biệt đối với các phản ứng nghi ngờ qua trung gian IgE

·       💩Một số triệu chứng tiêu hóa kéo dài hoặc tái diễn, chẳng hạn nôn ói, tiêu chảy, đi ngoài có máu, có thể khiến bác sĩ cân nhắc dị ứng đạm sữa bò sau khi loại trừ các nguyên nhân khác.

• 📈Trẻ có biểu hiện chậm tăng cân, suy dinh dưỡng hoặc ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng.

·       🔄Triệu chứng cải thiện khi loại bỏ protein sữa bò và tái xuất hiện khi đưa sữa trở lại một cách phù hợp.

Xem trước

⚠️Tuy nhiên, các triệu chứng như quấy khóc, trớ, đau bụng, táo bón hoặc thay đổi phân rất thường gặp ở trẻ nhỏ và có nhiều nguyên nhân khác nhau. Không nên dựa vào những triệu chứng này để tự chẩn đoán dị ứng đạm sữa bò

4. LÀM THẾ NÀO ĐỂ CHẨN ĐOÁN DỊ ỨNG ĐẠM SỮA BÒ?

Chẩn đoán CMA dựa chủ yếu vào bệnh sử, thăm khám và diễn tiến triệu chứng. Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào có thể chẩn đoán chính xác tất cả các thể CMA.           

Xem trước

🧪 Xét nghiệm dị ứng

Khi nghi ngờ dị ứng qua trung gian IgE, bác sĩ có thể chỉ định:

·      Test lẩy da (SPT):

·      IgE đặc hiệu với sữa bò

📌 Kết quả dương tính cho thấy trẻ có mẫn cảm (sensitization) với sữa bò nhưng không đồng nghĩa chắc chắn trẻ bị dị ứng. Kết quả cần được đánh giá cùng với bệnh sử và biểu hiện lâm sàng.

🚫Chế độ loại trừ và tái đưa sữa

Trong một số trường hợp nghi ngờ CMA, đặc biệt là CMA không qua trung gian IgE, bác sĩ có thể hướng dẫn:

·      🚫 Loại bỏ protein sữa bò trong một thời gian giới hạn, thường khoảng 2–4 tuần.

·      📋 Đánh giá sự cải thiện triệu chứng.

·      🔄 Tái đưa sữa bò một cách có kế hoạch để xác định liệu triệu chứng có thực sự liên quan đến sữa bò hay không.

⚠️ Không nên tự ý kiêng sữa kéo dài mà không đánh giá lại vì có thể dẫn đến chẩn đoán quá mức và thiếu hụt dinh dưỡng. 

Xem trước

🏥Nghiệm pháp thử thách đường miệng (OFC)

Nghiệm pháp thử thách đường miệng (Oral Food Challenge – OFC) là phương pháp quan trọng để xác định dị ứng thức ăn trong những trường hợp cần thiết.

Trong quá trình OFC, trẻ sẽ được ăn hoặc uống một lượng rất nhỏ thực phẩm nghi ngờ, sau đó tăng dần lượng theo từng bước dưới sự theo dõi của nhân viên y tế. Bác sĩ sẽ theo dõi các dấu hiệu bất thường của trẻ trong suốt quá trình.

• ✅ Nếu trẻ không xuất hiện phản ứng, bác sĩ có thể xác định trẻ có khả năng dung nạp thực phẩm và hướng dẫn cách đưa thực phẩm trở lại chế độ ăn.
• ⚠️ Nếu xuất hiện phản ứng, bác sĩ sẽ ngừng thử ngay và điều trị kịp thời.

OFC được thực hiện tại cơ sở y tế khi có chỉ định, đặc biệt trong những trường hợp cần xác định lại chẩn đoán hoặc đánh giá trẻ đã hết dị ứng hay chưa.

🚫 Cha mẹ không nên tự thực hiện OFC tại nhà, đặc biệt nếu trẻ từng có phản ứng nhanh, phản ứng nặng hoặc phản vệ với sữa bò.

5. ĐIỀU TRỊ VÀ LỰA CHỌN THỰC PHẨM THAY THẾ NHƯ THẾ NÀO ?

🎯 Mục tiêu điều trị là loại bỏ protein sữa bò gây dị ứng nhưng vẫn bảo đảm trẻ được cung cấp đầy đủ năng lượng và các chất dinh dưỡng cần thiết cho tăng trưởng.

🤱 Trẻ đang bú mẹ:

Nếu trẻ đang bú mẹ, tiếp tục cho trẻ bú mẹ là lựa chọn ưu tiên.

Trong một số trường hợp CMA ở trẻ bú mẹ hoàn toàn, bác sĩ có thể hướng dẫn mẹ loại bỏ sữa bò và các sản phẩm từ sữa bò khỏi chế độ ăn trong thời gian thử nghiệm.

⚠️ Không nên tự ý kiêng quá nhiều loại thực phẩm hoặc kiêng kéo dài. Nếu phải loại trừ sữa bò trong thời gian dài, mẹ cần được tư vấn để bảo đảm đủ canxi, vitamin D và các chất dinh dưỡng khác.

🍼Trẻ đang uống sữa công thức:

Tùy mức độ và cơ chế dị ứng, bác sĩ có thể lựa chọn:

• 🥛 Sữa công thức đạm thủy phân toàn phần (extensively hydrolyzed formula – eHF): thường là lựa chọn đầu tiên ở nhiều trẻ CMA.
• 🧬 Sữa công thức acid amin (amino acid-based formula – AAF): có thể được sử dụng trong một số trường hợp nặng hoặc khi trẻ không đáp ứng với eHF.
• 🩺 Một số công thức đặc biệt khác có thể được cân nhắc tùy từng trường hợp và theo chỉ định của bác sĩ.

Sữa đậu nành không phải là lựa chọn phù hợp cho tất cả trẻ CMA, đặc biệt ở trẻ nhỏ; việc sử dụng cần được bác sĩ đánh giá theo tuổi và tình trạng cụ thể.

🐐 Sữa dê không phải là lựa chọn thay thế an toàn cho trẻ dị ứng sữa bò, do protein sữa dê có mức độ tương đồng cao với protein sữa bò và có thể gây phản ứng chéo.

⚠️ Quan trọng: Sữa “không lactose” không phải là sữa dành cho trẻ dị ứng đạm sữa bò, vì sản phẩm vẫn có thể chứa protein sữa bò.

Xem trước

🏷️ Đọc kỹ nhãn thực phẩm

Protein sữa bò có thể hiện diện trong nhiều thực phẩm chế biến sẵn. Cha mẹ cần đọc kỹ thành phần trên nhãn và lưu ý các tên thường gặp như: không chỉ tránh “sữa tươi” phải tránh “sữa ẩn” trong các thực phẩm chế biến sẵn có các thành phần: milk/sữa, milk powder, whey, casein/caseinate, butter, cream, cheese, yogurt.

⚠️“Không lactose” không có nghĩa là “không protein sữa bò”.

📈 Theo dõi dinh dưỡng

Trong thời gian loại trừ sữa bò, trẻ cần được theo dõi:

• ⚖️ Cân nặng và chiều dài/chiều cao;
• 📈 Tốc độ tăng trưởng;
• 🍽️ Khẩu phần năng lượng và protein;
• 🦴 Canxi, vitamin D và các vi chất cần thiết.

Nếu trẻ phải kiêng sữa bò kéo dài hoặc có biểu hiện ảnh hưởng tăng trưởng, nên được bác sĩ và/hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá.

6. TRẺ CÓ PHẢI KIÊNG SỮA BÒ SUỐT ĐỜI KHÔNG?

Không nhất thiết.

🌱 Nhiều trẻ bị CMA sẽ dần hình thành khả năng dung nạp sữa bò khi lớn lên. Khả năng dung nạp và thời điểm có thể đưa sữa trở lại phụ thuộc vào:

• Loại CMA;
• Mức độ phản ứng trước đó;
• Tuổi của trẻ;
• Kết quả đánh giá dị ứng;
• Diễn tiến triệu chứng.

Trẻ cần được đánh giá định kỳ. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm lại, OFC hoặc hướng dẫn tái đưa sữa theo từng bước.

🥛 Một số trẻ phù hợp có thể được áp dụng “milk ladder” (thang sữa), tức đưa các dạng sữa đã được chế biến nhiệt theo từng bước.

⚠️ Tuy nhiên, không nên tự áp dụng milk ladder tại nhà, đặc biệt ở trẻ có tiền sử phản ứng tức thì hoặc phản vệ, nếu chưa có hướng dẫn cụ thể của bác sĩ.

7. KHI NÀO CẦN ĐƯA TRẺ ĐI CẤP CỨU?

Nếu sau khi uống sữa hoặc ăn thực phẩm có chứa sữa bò, trẻ xuất hiện các dấu hiệu sau, cần đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu ngay:

• 😮‍💨 Khó thở, thở rít hoặc khò khè;
• 👅 Sưng môi, lưỡi hoặc họng;
• 🗣️ Khàn tiếng đột ngột hoặc khó nuốt;
• 🔵 Tím tái;
• 😵 Lừ đừ, choáng váng hoặc ngất;
• 🤮 Nôn ói nhiều kèm tình trạng mệt lả;
• ⚠️ Hoặc xuất hiện triệu chứng ở nhiều cơ quan cùng lúc, chẳng hạn nổi mề đay kèm khó thở hoặc nôn ói.

🚑 Phản vệ là một cấp cứu y khoa

Adrenaline (epinephrine) tiêm bắp là thuốc điều trị hàng đầu khi phản vệ được chẩn đoán.

Nếu trẻ đã từng bị phản vệ do sữa bò, gia đình cần được bác sĩ hướng dẫn kế hoạch xử trí phản vệ cá nhân, bao gồm cách sử dụng adrenaline tự tiêm nếu được chỉ định.

8. NHỮNG SAI LẦM THƯỜNG GẶP

❌ Tự chẩn đoán CMA vì trẻ quấy khóc, trớ hoặc đau bụng

Những triệu chứng này rất thường gặp ở trẻ nhỏ và không đặc hiệu cho dị ứng đạm sữa bò.

❌ Kiêng sữa kéo dài mà chưa xác nhận chẩn đoán

Có thể gây thiếu hụt năng lượng, protein, canxi, vitamin D và ảnh hưởng tăng trưởng, đồng thời làm tăng chi phí điều trị cho gia đình.

❌ Đổi sang sữa dê 🐐

Sữa dê có protein tương đồng với sữa bò và có thể gây phản ứng ở trẻ CMA. Không nên tự dùng sữa dê để thay thế sữa bò.

❌ Chọn sữa không lactose 🥛

Sữa không lactose vẫn có thể chứa protein sữa bò, vì vậy không giải quyết được dị ứng đạm sữa bò.

❌ Tự thử lại sữa tại nhà sau một phản ứng nặng 🚫

Trẻ từng có phản ứng tức thì đáng kể hoặc phản vệ có nguy cơ phản ứng nghiêm trọng khi tiếp xúc lại. Việc thử lại cần được thực hiện theo kế hoạch của bác sĩ.

💙 THÔNG ĐIỆP DÀNH CHO CHA MẸ

🥛 Dị ứng đạm sữa bò có thể điều trị và phần lớn trẻ không nhất thiết phải kiêng sữa suốt đời. Điều quan trọng là:

✅ Chẩn đoán đúng

✅ Tránh protein sữa bò khi cần thiết

✅ Bảo đảm đầy đủ dinh dưỡng và tăng trưởng

✅ Đánh giá định kỳ khả năng dung nạp của trẻ

⚠️ Cha mẹ không nên tự ý loại bỏ sữa bò khỏi chế độ ăn của trẻ trong thời gian dài nếu chưa được đánh giá y khoa.

👨‍⚕️👩‍⚕️ Khi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ dị ứng đạm sữa bò hoặc từng có phản ứng sau khi sử dụng sữa bò, hãy đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa để được tư vấn và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp.

Nguồn: ThS.BS Bùi Thị Hương Giang, TS.BS.CK2 Nguyễn Cẩm Tú (Bệnh viện Nhi Đồng 2 TPHCM)

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Vandenplas Y, Broekaert I, Domellöf M, et al. An ESPGHAN Position Paper on the Diagnosis, Management, and Prevention of Cow’s Milk Allergy. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2024;78(2):386–413. doi:10.1097/MPG.0000000000003897.

2. Meyer R, Venter C, Bognanni A, et al. WAO DRACMA guideline update – VII – Milk elimination and reintroduction in the diagnostic process of cow’s milk allergy. World Allergy Organ J. 2023;16(7):100785. doi:10.1016/j.waojou.2023.100785.

3. Santos AF, Riggioni C, Agache I, et al. EAACI guidelines on the diagnosis of IgE-mediated food allergy. Allergy. 2023;78(12):3057–3076. doi:10.1111/all.15902.

4. McWilliam V, Netting MJ, Volders E, Palmer DJ; WAO DRACMA Guideline Group. WAO DRACMA guidelines update – X – Breastfeeding a baby with cow’s milk allergy. World Allergy Organ J. 2023;16(11):100830. doi:10.1016/j.waojou.2023.100830.

5. Bognanni A, Fiocchi A, Arasi S, et al. WAO DRACMA guideline update – XII – Recommendations on milk formula supplements with and without probiotics for infants and toddlers with cow’s milk allergy. World Allergy Organ J. 2024;17(4):100888. doi:10.1016/j.waojou.2024.100888.

6. Venter C, Meyer R, Groetch M, et al. WAO DRACMA guidelines update – XVI – Nutritional management of cow’s milk allergy. World Allergy Organ J. 2024;17(8):100931. doi:10.1016/j.waojou.2024.100931.