Bất dung nạp lactose (lactose intolerance) là một tình trạng tiêu hóa khá thường gặp, xảy ra khi cơ thể không tiêu hóa hoàn toàn lactose – loại đường tự nhiên có trong sữa và các sản phẩm từ sữa.

Trẻ bị bất dung nạp lactose có thể xuất hiện đau bụng, chướng bụng, đầy hơi hoặc tiêu chảy sau khi uống sữa hoặc sử dụng thực phẩm chứa lactose.

Điều quan trọng cha mẹ cần biết là: kém hấp thu lactose không đồng nghĩa với bất dung nạp lactose, và không phải trẻ có triệu chứng sau khi uống sữa đều bị bất dung nạp lactose.

1.        LACTOSE VÀ LACTASE LÀ GÌ?

Lactose là một loại đường đôi (disaccharide) có trong sữa mẹ, sữa bò và nhiều sản phẩm từ sữa.

Để tiêu hóa lactose, ruột non cần một enzyme gọi là lactase. Enzyme này phân giải lactose thành hai loại đường đơn là glucose và galactose, sau đó được hấp thu vào cơ thể.

Khi lượng lactase không đủ, một phần lactose không được tiêu hóa sẽ đi xuống đại tràng. Tại đây, vi khuẩn đường ruột lên men lactose, tạo ra khí và các sản phẩm lên men, từ đó gây ra các triệu chứng tiêu hóa.

2.        BẤT DUNG NẠP LACTOSE LÀ GÌ?

  • Bất dung nạp lactose là một tình trạng cơ thể kém tiêu hóa, hấp thu lactose và các sản phẩm chứa lactose, dẫn đến một loạt các triệu chứng tiêu hóa cụ thể như đau bụng, chướng bụng hoặc tiêu chảy
  • Kém hấp thu Lactose (Lactose malabsorption): tình trạng sinh lý đặc trưng bởi hoạt tính enzyme lactase thấp, dẫn đến việc lactose không được thủy phân hoàn toàn tại ruột non.

👉 Vì vậy, một trẻ có kém hấp thu lactose chưa chắc đã có bất dung nạp lactose. Nhiều trẻ vẫn có thể dung nạp một lượng lactose nhất định mà không có triệu chứng

3.        BẤT DUNG NẠP LACTOSE CÓ THƯỜNG GẶP KHÔNG?

Khả năng tiêu hóa lactose thay đổi theo tuổi, yếu tố di truyền và nguồn gốc dân tộc.

Ở nhiều người, hoạt tính của enzyme lactase giảm dần sau giai đoạn nhũ nhi. Tình trạng này được gọi là giảm hoạt tính lactase theo tuổi (lactase non-persistence).

Bất dung nạp lactose nguyên phát thường không phải nguyên nhân gây triệu chứng ở trẻ rất nhỏ. Tình trạng này thường rõ hơn khi trẻ lớn lên, đặc biệt ở tuổi học đường, thiếu niên hoặc trưởng thành.

Tỷ lệ kém hấp thu lactose cao hơn ở nhiều quần thể châu Á và châu Phi, trong khi thấp hơn ở các quần thể Bắc Âu. Tỷ lệ cụ thể thay đổi đáng kể giữa các quốc gia và quần thể. Tính đến năm 2025, Việt Nam là 1 trong 6 quốc gia có tỉ lệ người bất dung nạp lactose cao nhất.

4.        VÌ SAO TRẺ BỊ BẤT DUNG NẠP LACTOSE?

Có thể chia thành một số nhóm chính:

  • Thiếu men lactase bẩm sinh (congenital lactase deficiency)  là một bệnh di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường cực kỳ hiếm gặp và nghiêm trọng, đặc trưng bởi sự thiếu hụt hoàn toàn hoặc giảm đáng kể hoạt động của men lactase ngay từ khi sinh ra. Trẻ thường biểu hiện rất sớm, ngay sau khi bắt đầu bú sữa hoặc sử dụng sữa công thức có lactose, với tiêu chảy nhiều, mất nước và khó tăng trưởng. Đây là tình trạng hoàn toàn khác với bất dung nạp lactose thông thường ở trẻ lớn.
  • Thiếu hụt lactase nguyên phát

Đây là tình trạng giảm dần hoạt tính enzyme lactase theo tuổi, chủ yếu do yếu tố di truyền.

Hoạt tính lactase có thể bắt đầu giảm từ thời thơ ấu và biểu hiện rõ hơn khi trẻ lớn. Mức độ và thời điểm xuất hiện rất khác nhau giữa từng người và từng quần thể.

Đây là nguyên nhân phổ biến của tình trạng kém hấp thu lactose trên toàn thế giới

·      Thiếu men lactase thứ phát

Đây là tình trạng tạm thời, xảy ra khi niêm mạc ruột non bị tổn thương và hoạt tính lactase giảm.

Nguyên nhân thường gặp ở trẻ là:

  • Viêm dạ dày – ruột cấp, đặc biệt sau nhiễm trùng.
  • Bệnh celiac.
  • Bệnh Crohn hoặc các bệnh lý gây tổn thương niêm mạc ruột non.
  • Một số bệnh lý đường ruột khác.
  • Một số trường hợp sau phẫu thuật hoặc điều trị gây tổn thương niêm mạc ruột.

Sau khi bệnh lý nền được điều trị và niêm mạc ruột hồi phục, khả năng tiêu hóa lactose thường được cải thiện.

🦠 Bất dung nạp lactose sau tiêu chảy🦠

Một tình huống khá thường gặp là trẻ bị tiêu chảy kéo dài sau một đợt viêm dạ dày – ruột cấp. Tổn thương niêm mạc ruột trong thời gian này có thể làm giảm tạm thời lượng lactase, khiến trẻ khó tiêu hóa lactose.

Tình trạng này thường không kéo dài vĩnh viễn. Khi ruột hồi phục, trẻ có thể từng bước quay lại chế độ ăn có lactose.

5.        TRẺ BỊ BẤT DUNG NẠP LACTOSE CÓ NHỮNG TRIỆU CHỨNG GÌ?

Triệu chứng thường xuất hiện từ khoảng 30 phút đến vài giờ sau khi trẻ uống sữa hoặc ăn thực phẩm chứa lactose. Mức độ triệu chứng phụ thuộc vào lượng lactose sử dụng và khả năng dung nạp của từng trẻ.

Khi lactose không được tiêu hóa hết, Lactose → xuống đại tràng → vi khuẩn đường ruột lên men → tạo khí và các sản phẩm lên men. Khí tích tụ trong ruột có thể gây đầy hơi, chướng bụng và đau bụng. Đồng thời, lactose chưa được hấp thu làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, kéo nước vào ruột và có thể gây phân lỏng hoặc tiêu chảy.

Các triệu chứng thường gặp

  • 🤕 Đau bụng hoặc quặn bụng.
  • 🎈 Chướng bụng, đầy hơi.
  • 💨 Xì hơi nhiều.
  • 💩 Phân lỏng hoặc tiêu chảy.
  • 🤢 Buồn nôn.
  • 🔊 Sôi bụng.
  • Ở một số trẻ có thể xuất hiện kích ứng vùng hậu môn hăm đỏ do phân có tính acid.

Các triệu chứng này thường không nguy hiểm nhưng có thể gây khó chịu và ảnh hưởng đến sinh hoạt của trẻ.

Hình ảnh liên quan đến BẤT DUNG NẠP LACTOSE Ở TRẺ EM

Xem trước

Hình ảnh liên quan đến BẤT DUNG NẠP LACTOSE Ở TRẺ EM

Xem trước

Hình ảnh liên quan đến BẤT DUNG NẠP LACTOSE Ở TRẺ EM

Xem trước

6.        LÀM THẾ NÀO ĐỂ CHẨN ĐOÁN BẤT DUNG NẠP LACTOSE?

Trong nhiều trường hợp, bác sĩ có thể chẩn đoán dựa trên:

  • Triệu chứng của trẻ.
  • Mối liên quan giữa triệu chứng và việc sử dụng lactose.
  • Đáp ứng khi giảm lactose trong chế độ ăn.
  • Khả năng xuất hiện lại triệu chứng khi lactose được đưa trở lại chế độ ăn.

Ở trẻ có biểu hiện điển hình, không phải lúc nào cũng cần làm xét nghiệm chuyên sâu.

6.1.  🔬 Test hơi thở hydrogen

Test hơi thở hydrogen (hydrogen breath test) là một xét nghiệm thường được sử dụng khi cần xác định tình trạng kém hấp thu lactose.

Trẻ được uống một dung dịch chứa lactose, sau đó hơi thở được lấy ở nhiều thời điểm để đo nồng độ hydrogen. Nếu lượng hydrogen tăng đáng kể sau khi uống lactose, kết quả gợi ý lactose không được hấp thu hoàn toàn và bị vi khuẩn đường ruột lên men.

⚠️ Cần lưu ý rằng xét nghiệm đánh giá khả năng hấp thu lactose; để kết luận trẻ thực sự bất dung nạp lactose, cần xem xét đồng thời triệu chứng lâm sàng.

Một số yếu tố, chẳng hạn sử dụng kháng sinh gần đây, có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm.

6.2.  💩 Xét nghiệm phân

Ở trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ chưa thể hợp tác thực hiện test hơi thở, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm phân trong một số trường hợp.

Tuy nhiên, xét nghiệm phân không phải lúc nào cũng cần thiết và cần được diễn giải cùng với triệu chứng lâm sàng.

6.3.  🔎 Có cần nội soi không?

Thông thường, không cần nội soi chỉ để chẩn đoán bất dung nạp lactose.

Nội soi và sinh thiết ruột chỉ được xem xét khi trẻ có chỉ định nội soi vì nghi ngờ một bệnh lý tiêu hóa khác. Trong trường hợp cần thiết, mẫu sinh thiết có thể được sử dụng để đánh giá hoạt tính lactase và các enzyme tiêu hóa khác.

7.        ĐIỀU TRỊ BẤT DUNG NẠP LACTOSE NHƯ THẾ NÀO?

Mục tiêu điều trị là: giảm triệu chứng + vẫn đảm bảo trẻ nhận đủ năng lượng, protein, canxi và vitamin D để tăng trưởng.

7.1. Điều chỉnh chế độ ăn giảm lactose thay vì kiêng hoàn toàn

Phần lớn trẻ bất dung nạp lactose vẫn có thể dung nạp một lượng lactose nhất định.

Khả năng dung nạp ở mỗi trẻ khác nhau.

Do đó, cha mẹ nên tìm ra ngưỡng dung nạp của từng trẻ, thay vì tự ý loại bỏ hoàn toàn tất cả sữa và sản phẩm từ sữa.

Một số trẻ có thể dung nạp tốt hơn khi:

  • Chia nhỏ lượng sữa trong ngày.
  • Uống sữa cùng bữa ăn thay vì uống một lượng lớn khi bụng đói.
  • Sử dụng sữa chua.
  • Sử dụng các loại phô mai có hàm lượng lactose thấp.
  • Chọn sữa và sản phẩm không lactose (lactose-free) hoặc giảm lactose.

7.2 Những loại sữa và thực phẩm nào có thể sử dụng?

Có thể lựa chọn:

  • Sữa không lactose (lactose-free milk).
  • Sữa giảm lactose (lactose-reduced milk).
  • Sữa chua, đặc biệt loại có men sống.
  • Phô mai trưởng thành như cheddar, parmesan và một số loại phô mai cứng khác có hàm lượng lactose thấp.
  • Các sản phẩm sữa ít lactose phù hợp với lứa tuổi.

Sữa không lactose vẫn cung cấp nhiều dưỡng chất tương tự sữa thông thường; điểm khác biệt chính là lactose đã được phân giải nhờ enzyme lactase.

🏷️ Đọc nhãn thực phẩm

Lactose có thể xuất hiện trong một số thực phẩm chế biến sẵn. Cha mẹ nên chú ý các thành phần như: Milk powder, Milk solids, Non-fat milk solids, Whey, Milk by-products, Một số loại bánh, ngũ cốc, súp, thực phẩm chế biến và đồ ăn nhẹ.

Tuy nhiên, trẻ có mức dung nạp lactose khác nhau và không phải trẻ nào cũng cần tránh hoàn toàn những sản phẩm này.

7.3 Sau bao lâu có thể cho trẻ ăn lại lactose?

Điều này phụ thuộc vào nguyên nhân.

Nếu là bất dung nạp lactose thứ phát

Sau khi niêm mạc ruột hồi phục, lactose có thể được đưa trở lại từng bước.

Ví dụ, sau một đợt viêm dạ dày – ruột, một số hướng dẫn khuyến nghị đánh giá lại sau vài tuần và từng bước tái sử dụng lactose khi triệu chứng đã ổn định. Một số hướng dẫn ghi nhận tình trạng sau viêm dạ dày – ruột thường kéo dài khoảng 6–8 tuần, nhưng thời gian thực tế có thể thay đổi tùy mức độ tổn thương và nguyên nhân.

Nếu là bất dung nạp lactose nguyên phát

Trẻ có thể cần duy trì chế độ giảm lactose lâu dài, nhưng vẫn nên xác định lượng lactose trẻ có thể dung nạp thay vì loại bỏ hoàn toàn nếu không cần thiết.

7.4.  Có thể sử dụng enzyme lactase không?

Một số trẻ có thể sử dụng enzyme lactase (beta-galactosidase) dưới dạng thuốc hoặc chế phẩm bổ sung.

Enzyme lactase có thể được sử dụng cùng thực phẩm chứa lactose để hỗ trợ phân giải lactose. Tuy nhiên, hiệu quả có thể khác nhau giữa từng trẻ. Cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ về sản phẩm và cách sử dụng phù hợp với trẻ.

7.4. Probiotic có cần thiết không?

Một số probiotic có khả năng tạo lactase đã được nghiên cứu, nhưng bằng chứng về hiệu quả trong điều trị bất dung nạp lactose vẫn chưa đồng nhất. Vì vậy, probiotic không nên được xem là điều trị bắt buộc hoặc thay thế cho việc điều chỉnh lượng lactose trong chế độ ăn.

7.5. Làm thế nào để đảm bảo trẻ đủ canxi và vitamin D?

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng ở trẻ em. Sữa và các sản phẩm từ sữa là nguồn cung cấp canxi, protein và một số vitamin quan trọng cho quá trình tăng trưởng và phát triển xương.

Nếu trẻ hạn chế sữa trong thời gian dài mà không có thực phẩm thay thế phù hợp, trẻ có nguy cơ không đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng.

Có thể lựa chọn:

  • Sữa không lactose có bổ sung canxi.
  • Sữa đậu nành có bổ sung canxi.
  • Đậu phụ (tofu) có hàm lượng canxi phù hợp.
  • Cá nhỏ ăn cả xương, nếu phù hợp với lứa tuổi và được chế biến an toàn.
  • Rau xanh và các thực phẩm giàu canxi khác.

Nhu cầu canxi thay đổi theo tuổi. Ví dụ, trẻ 4–8 tuổi cần khoảng 1.000 mg canxi/ngày và trẻ 9–18 tuổi khoảng 1.300 mg/ngày theo khuyến nghị. Nếu trẻ không thể đáp ứng nhu cầu canxi từ chế độ ăn, bác sĩ có thể cân nhắc bổ sung canxi hoặc giới thiệu chuyên gia dinh dưỡng.

Hình ảnh liên quan đến BẤT DUNG NẠP LACTOSE Ở TRẺ EM

Xem trước

8.        BẤT DUNG NẠP LACTOSE CÓ GIỐNG DỊ ỨNG ĐẠM SỮA BÒ KHÔNG?

Không. Hai tình trạng này hoàn toàn khác nhau. Lưu ý sữa không lactose không phải là sữa dành cho trẻ dị ứng đạm sữa bò.

Đặc điểmBất dung nạp lactoseDị ứng đạm sữa bò
Cơ chếKhông tiêu hóa được lactose do thiếu/giảm lactasePhản ứng của hệ miễn dịch với protein sữa
Thành phần gây vấn đềLactose – một loại đườngProtein sữa bò
Triệu chứng thường gặpĐau bụng, đầy hơi, tiêu chảyCó thể nôn, tiêu chảy, chàm, mề đay, khò khè…
Sữa không lactoseCó thể sử dụngKhông điều trị được, vì vẫn còn protein sữa
Mức độ nguy hiểmThường gây khó chịu, không nguy hiểmMột số trường hợp có thể gây phản vệ, đe dọa tính mạng

9.        KHI NÀO CHA MẸ NÊN ĐƯA TRẺ ĐI KHÁM?

🚨 Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu có:

  • Tiêu chảy kéo dài hoặc tái diễn.
  • Đau bụng kéo dài hoặc tái phát nhiều lần.
  • Chậm tăng cân hoặc sụt cân.
  • Trẻ ăn uống kém kéo dài.
  • Nôn ói nhiều hoặc kéo dài.
  • Máu trong phân.
  • Sốt.
  • Bụng chướng nhiều.
  • Trẻ xanh xao, mệt mỏi hoặc nghi ngờ thiếu máu.
  • Các triệu chứng xảy ra ngay cả khi trẻ không sử dụng sữa hoặc sản phẩm chứa lactose.
  • Triệu chứng ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, học tập hoặc chất lượng cuộc sống.

Đặc biệt, nếu trẻ có khó thở, khò khè, sưng môi/lưỡi, nổi mề đay toàn thân hoặc dấu hiệu phản vệ sau khi uống sữa, cần nghĩ đến dị ứng và đưa trẻ đi cấp cứu.

❤️ NHỮNG ĐIỀU CHA MẸ CẦN NHỚ

–       Không phải trẻ đau bụng sau khi uống sữa đều bị bất dung nạp lactose.

–       Kém hấp thu lactose và bất dung nạp lactose là hai khái niệm khác nhau.

–       Bất dung nạp lactose nguyên phát rất hiếm ở trẻ nhỏ, đặc biệt dưới 3 tuổi.

–       Sau viêm dạ dày – ruột, trẻ có thể bị bất dung nạp lactose tạm thời.

–       Hầu hết trẻ không cần kiêng lactose hoàn toàn. Mục tiêu là tìm lượng lactose mà trẻ có thể dung nạp.

–       Sữa chua, phô mai cứng và sữa không lactose có thể là những lựa chọn phù hợp.

–       Nếu hạn chế sữa kéo dài, cần đảm bảo trẻ được cung cấp đủ canxi, vitamin D, protein và năng lượng.

–       Không tự ý đổi sữa cho trẻ sơ sinh chỉ vì nghi ngờ bất dung nạp lactose.

–       Bất dung nạp lactose khác hoàn toàn với dị ứng đạm sữa bò.

–       Nếu trẻ tiêu chảy kéo dài, đau bụng tái diễn hoặc chậm tăng trưởng, cần được bác sĩ đánh giá để tìm nguyên nhân thay vì tự điều trị bằng chế độ ăn loại trừ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.    Lactose Intolerance—Old and New Knowledge on Pathophysiological Mechanisms, Diagnosis, and Treatment. Roberto Catanzaro1 & Morena Sciuto1 & Francesco Marotta2 Accepted: 27 January 2021. https://doi.org/10.1007/s42399-021-00792-9 / SN Comprehensive Clinical Medicine (2021) 3:499–509

2.    Update on lactose malabsorption and intolerance: pathogenesis, diagnosis and clinical management Benjamin Misselwitz, 1 Matthias Butter,2 Kristin Verbeke,3 Mark R Fox. Misselwitz B, et al. Gut 2019;68:2080–2091. doi:10.1136/gutjnl-2019-318404

3.    An ESPGHAN Position Paper on the Use of Breath Testingin Paediatric Gastroenterology Ilse Julia Broekaert, Osvaldo Borrelli, Jernej Dolinsek, Javier Martin-de-Carpi, Emmanuel Mas, ôErasmo Miele, Corina Pienar, Carmen Ribes-Koninckx, Rut Thomassen, Mike Thomson, Christos Tzivinikos, and Marc Benninga. (JPGN 2022;74: 123–137)

Nguồn: BS Phan Thị Anh Thư, TS.BS.CK2 Nguyễn Cẩm Tú – BV Nhi Đồng 2 TPHCM

Chuyên mục: Nhi Khoa

0 Bình luận

Để lại một bình luận

Avatar placeholder

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *